โครงสร้างการศึกษา

การศึกษาภาคบังคับในญี่ปุ่นกำหนดไว้ 9 ปี คือประถมศึกษา 6 ปี และจบชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น 3 ปี แต่ส่วนใหญ่จะเรียนต่อมัธยมตอนปลาย 3 ปี และชั้นอุดมศึกษา 4 ปี เหมือนประเทศไทย โดยปกตินักศึกษาที่จบมหาวิทยาลัยจะเริ่มทำงานเมื่ออายุ 22 ปี ประเทศญี่ปุ่นเป็นประเทศหนึ่งที่ประชากรมีการศึกษาดีที่สุดในโลก โดยปีการศึกษาของญี่ปุ่นจะเริ่มตั้งแต่เดือนเมษายน ส่วนมากจะแบ่งออกเป็น 2 ภาคเรียน คือ
ภาคต้น (เมษายน - กันยายน) และภาคปลาย (ตุลาคม - มีนาคม)
ส่วนการปิดภาคเรียนจะแบ่งเป็น 3 ช่วงด้วยกัน คือ ภาคฤดูร้อน (ปลายเดือนกรกฎาคม - ต้นเดือนกันยายน) ภาคฤดูหนาว (ปลายเดือนธันวาคม - ต้นเดือนมกราคม) และภาคฤดูใบไม้ผลิ (กุมภาพันธ์ - มีนาคม)

สถาบันการศึกษาระดับสูง เริ่มต้นหลังจากผ่านการศึกษาในระดับโรงเรียนมาแล้ว 12 ปี คือจบมัธยมศึกษาตอนปลาย ดังนั้นนักศึกษาที่ต้องการศึกษาต่อระดับสูงในประเทศญี่ปุ่น จะต้องสำเร็จการศึกษาอย่างน้อย 12 ปีในประเทศเสียก่อน ซึ่งสถาบันที่จะเข้าศึกษาต่อได้นั้น แบ่งเป็นประเภทต่างๆ ดังต่อไปนี้

มหาวิทยาลัย

• นักศึกษาภาคปกติ โดยทั่วไปจะใช้เวลาในการศึกษา 4 ปี ยกเว้นคณะแพทยศาสตร์
  ทันตแพทยศาสตร์ และสัตวแพทยศาสตร์ จะใช้เวลาศึกษาทั้งสิ้นรวม 6 ปี
• นักศึกษาเวลาพิเศษประเภทไม่รับหน่วยกิต (Auditors) สามารถเลือกเรียนวิชาต่างๆ ได้ แต่คุณสมบัติของนักศึกษาและวิชาที่เปิดให้เข้าเรียน จะแตกต่างไปตามแต่ละมหาวิทยาลัย
• นักศึกษาเวลาพิเศษประเภทได้รับหน่วยกิต รายละเอียดเช่นเดียวกับนักศึกษาเวลาพิเศษประเภทแรก แต่นักศึกษาประเภทนี้จะได้รับหน่วยกิต

บัณฑิตวิทยาลัย

บัณฑิตวิทยาลัยจะแบ่งการศึกษาออกเป็นระดับปริญญาโทและปริญญาเอก บางแห่งยังเปิดรับนักศึกษาวิจัยและนักศึกษาเวลาพิเศษ ประเภทไม่ได้รับหน่วยกิต และประเภทได้รับหน่วยกิต

• ระดับปริญญาโท ใช้เวลาเรียนไม่เกิน 2 ปี
• ระดับปริญญาเอก หลักสูตรในระดับนี้เน้นการทำเรื่องวิจัยมาก ใช้เวลาเรียนไม่เกิน 5 ปี ส่วนใหญ่แบ่งเป็นระยะเวลา 2 ปีแรกในการเรียนปริญญาโท และระยะหลังอีก 3 ปี ยกเว้นสาขาแพทยศาสตร์
  ทันตแพทยศาสตร์ และสัตวแพทยศาสตร์ ซึ่งใช้ระยะเวลา 4 ปี
• นักศึกษาวิจัย เป็นนักศึกษาที่ได้รับอนุญาตให้ทำวิจัยหัวข้อพิเศษเป็นระยะเวลาสั้นๆ ภายใต้การดูแลของอาจารย์ที่ปรึกษา โดยไม่ต้องการปริญญาบัตร และไม่ได้รับหน่วยกิต

วิทยาลัย
หลักสูตรการศึกษาระดับวิทยาลัยโดยทั่วไปจะมีระยะเวลา 2 ปี แต่มีบางสาขากำหนดหลักสูตรไว้ 3 ปี เช่น สาขา พยาบาลศาสตร์ ประมาณ 60% ของวิทยาลัยในญี่ปุ่นทั้งหมดเป็นวิทยาลัยเฉพาะผู้หญิง ซึ่ง
ประกอบไปด้วยสาขาทางด้านคหกรรมศาสตร์ อักษรศาสตร์ ภาษาศาสตร์ ศึกษาศาสตร์ สุขศึกษาศาสตร์ บริหารธุรกิจ และเลขานุการ ในปัจจุบันนี้ วิชาวิทยาศาสตร์ได้รับความนิยมเพิ่มขึ้น

วิทยาลัยอาชีวศึกษาหลักสูตรวิชาชีพชั้นสูง
เป็นการศึกษาวิชาชีพแขนงต่างๆ เพื่อเสริมสร้างความรู้และความชำนาญสำหรับการดำเนินอาชีพใน
อนาคต นักศึกษาจะเข้าเรียนเป็นระยะเวลา 1 - 3 ปี ตามปกติแล้วจะเป็น 2 ปี

วิทยาลัยเทคนิค
เป็นสถาบันการศึกษาที่เปิดหลักสูตรต่อเนื่อง 5 ปี สำหรับผู้ที่จบมัธยมศึกษาตอนต้น และสำหรับผู้ที่จบ
มัธยมปลาย ใช้เวลาเรียน 2 ปี เป็นสถาบันที่มุ่งหวังจะสร้างความรู้ความสามารถที่จำเป็นแก่อาชีพทางสายช่างเทคนิค สถาบันส่วนใหญ่เป็นวิทยาลัยเทคนิคทางวิศวกรรมศาสตร์ นอกนั้นเป็นสาขาพิเศษต่างๆ เช่น
การเดินเรือพาณิชย์ ซึ่งจะใช้เวลาเรียน 5 - 6 ปี

โดยทั่วไปสถาบันการศึกษาระดับสูงในญี่ปุ่น จะรับสมัครนักศึกษาในช่วงเดือนมิถุนายนถึงสิงหาคมของทุกปี และหมดเขตรับสมัครแตกต่างกันไป บางแห่งจะเร็วคืออยู่ในช่วงเดือนสิงหาคมหรือกันยายน แต่บางแห่งจะช้าไปจนถึงเดือนมกราคมหรือกุมภาพันธ์

สถาบันสอนภาษาญี่ปุ่น ต่างชาติส่วนมากจะศึกษาภาษาญี่ปุ่นก่อนอย่างน้อย 6 เดือนถึง 2 ปี ก่อนสอบเข้าศึกษาต่อในสถาบันการศึกษาระดับสูง

• สถาบันสอนภาษาญี่ปุ่นของเอกชน
  จำนวนสถาบันสอนภาษาญี่ปุ่นของเอกชนทั่วประเทศนั้นมีอยู่มากมาย ทางรัฐบาลญี่ปุ่นเองจึงได้พยายามที่จะควบคุมคุณภาพของสถาบันสอนภาษาญี่ปุ่นให้มีมาตรฐานที่ดี โดยจะตรวจสอบและประเมินผลทุกๆ 3 ปี เพื่อควบคุมมาตรฐานและบริการที่มีคุณภาพแก่ผู้เรียน
• หลักสูตรภาษาญี่ปุ่นของมหาวิทยาลัยเอกชน
  สถาบันในระดับนี้มีจำนวนน้อย เป็นหลักสูตรสำหรับนักศึกษาต่างชาติที่ต้องการศึกษาภาษาและวัฒนธรรมญี่ปุ่น หรือวิชาพื้นฐานสำหรับเตรียมสอบคัดเลือกเข้าศึกษาระดับปริญญาตรี ซึ่งมีระยะเวลาเรียนตามหลักสูตรไม่ถึง 1 ปี ถ้าหลักสูตรของมหาวิทยาลัยใดมีระบบรับรองนักศึกษาให้เข้าศึกษาใน
  มหาวิทยาลัยนั้น นักศึกษาก็สามารถใช้บริการได้ หรือจะเลือกสอบเข้าเรียนที่อื่นก็ได้